×

Ескерту

JUser: :_load: Келесі ID-ге ие қолданушыны жүктеу мүмкін болмады: 154
+7 (7172) 757 540
astananews@khabar.kz

Жеті күн 28.10.2017

Жеті күн 28.10.2017
Сюжеттер
1. Әліпбидің соңғы жобасы бекітілді 2. Tari’hi’ s’es’im 3. Қоғамдық талқылау
4. Елбасының жұмыс аптасы 5. Жөні бөлек жиын 6. Қарқынды құрылыс
7. Кедергісіз қызмет 8. Орақ-2017 9. Кеме жолының келешегі
 

1. Әліпбидің соңғы жобасы бекітілді

 
Күні кеше соңғы нүктесі қойылды. Елбасы Жарлық шығарды. Сөйтіп әліпбидің соңғы жобасы бекітілді.
 
«Соңғы жоба» – осы айдың тоғызыншы жұлдызында жұмыс тобының Мемлекет басшысына ұсынған нұсқасы. Ол – «бір дыбыс, бір әріп» ережесіне негізделген әліпби. Асылында бұл заңдылыққа бағыну тіліміздің өзіндік қасиетін сақтап қалуына септесуі тиіс. Ал қазаққа ғана тән қаріптерді таңбалауда қолданылған белгіні өмірге қайта әкелудің қажеті жоқ. Яғни компьютердің пернетақтасында бар белгі. Демек технологияның тілін меңгеруге бір табан жақындауға мүмкіндік туып отыр деген сөз.
 
Осындай артықшылықтарынан болар?! Соңғы жоба қоғам тарапынан қолдау тапты. Сондықтан бекіту ісіне берік кіріскен де дұрыс шығар?!
 
Латын қарпіне негізделген қазақ тілі әліпбиін бекітпес бұрын, Елбасы Президент Әкімшілігінің Басшысы Әділбек Жақсыбековті және оның бірінші орынбасары Марат Тәжинді қабылдаған болатын. Кездесуде Нұрсұлтан Назарбаев бір нәрсені жақсылап ескертті. Ол – қазақ әліпбиін латын қарпіне кезең-кезеңмен және жүйелі түрде көшірудің маңыздылығы.
 
Нұрсұлтан Назарбаев, Қазақстан Республикасының Президенті:
– Латын әліпбиінің жобасын ресми түрде жариялайтын кез келді. Енді ары қарай қалған уақытта не істеуіміз керек екенін ойластыру керек. Ғалымдар мен тарихшылар, тіл мамандары өз жұмыстарын істеді. Біз қоғам ішінде талқыладық. Білетін адамдардың барлығы жұмыстарын атқарды. Комиссия да жұмысын аяқтады. Менімен кездесуде әліпбидің соңғы нұсқасын жариялады. Сондықтан менің тұжырымдауымша, ішінде барлығының консилиумі бар. Ғалымдар, тіл мамандары, саясаткерлер, жастар, Қазақстан халқы Ассамблеясы, басқа халықтардың да ой-пікірін білдік. Жалпы қоғамда қолдау бар.
 
Марат Тәжин, ҚР Президент Әкімшілігі басшысының бірінші орынбасары
– Ең негізгісі, мұнда қазақ тілінің фонетикалық байлығын сақтадық.
 
Латын қарпіне көшу мәселесі күні кеше басталған жоқ. Тәуелсіздікті еншілеген тұстан бері көңілде жүрген іс. Тек орайы келмей, осы уақытқа дейін жеткен.
 
Осынау өзгерістер шағында Ұлы Абайдың ұлағаттары ойға оралады. Ақын он бесінші қара сөзінде: «Егер де есті кісілердің қатарында болғың келсе, күнінде бір мәрте болмаса, жұмасында бір, ең болмаса айында бір, өзіңнен өзің есеп ал!» – деген екен.
 

2. Tari’hi’ s’es’im

 
Әрине, есті болуды қаламас ешбір пенде жоқ. Оның үстіне ұлт үшін ұлық іске атүсті қарағанымыз ағаттық. Ендеше «төл әліпбиді латын қарпіне лайықтау жұмысы қалай жүргізілді?» деген сұрақ кез келген саналы азаматты алаңдатуы тиіс. Біз үшін де солай. Сонымен не істелді? 
 
Қазақ елі латын әліпбиіне көшуге қатысты нық қадам жасады. Президент Нұрсұлтан Назарбаев қазақ тілі әліпбиін кириллицадан латын графикасына көшіру туралы тарихи құжатқа қол қойды.
 
Қыркүйекте Парламенттің қос палатасында таныстырылған әліпбидің  жобасы қоғамда 2 ай қызу талқыланды. Қазақ әліпбиін латын қарпіне көшіру үшін тіл мамандары жарты жыл еңбектенген болатын.
 
Алғашқы нұсқада 25 таңба және 8 дыбыс берілсе, екіншісі дәйекше арқылы таңбаланған. Таңдау соңғысына түсіп отыр. Сонымен ресми түрде мақұлданған жаңа әліпбиде 32 таңба бар. Оның 9-ы апострофпен белгіленген. Атап айтсақ, олар: Ә, Ғ, Й, Ң, Ө, Ш, Ч, Ү және У әріптері. Сондай-ақ қазақ тіліндегі қысқа «й» мен ұзақ «и» латынның «і» әрпіне, х мен һ «н» әрпіне бірікті. Енді жуан және жіңішкелік белгісі деп бөлмейміз. Ал кириллицадағы кірме дыбыстар, яғни Ю, Я, Ё, Щ мүлдем болмайды.
 
Латын әліпбиіне көшу тәуелсіздік алған күннен бастап айтылып келеді. Ширек ғасыр бұрын буыны бекімеген жас мемлекет үлкен қадам жасауға әзір емес еді. 1990 жылдан кейін 2006 жылы сөз болды. Араға 5 жыл салып 2012-де Президент халыққа Жолдауында нақты міндет жүктеп, әзірлік басталды. Қазір нағыз иіні қанған бастама. Себебі Қазақстан қысқа мерзімде аяққа нық тұрды. Алдымен экономика, сосын саясат. Қиын-қыстау кезеңде ұстанған қағидамыз осы болатын. Рухтың жаңғыруы ұлттық құндылықтардың жаңаруынан бастау алады. Биыл Президент «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты мақаласында 6 бағытты анықтап, нақты міндет жүктеді. Соның алғашқысы – қазақ тілін латын әліпбиіне көшіру.
 
Нұрсұлтан Назарбаев, Қазақстан Республикасының Президенті:
– Латын әрпіне көшкенде біз орыс тілінен қашып кетейін деген жоқ алып-қашпа сөзбен осыны кейбіреулер саясаткерлер айтады. Әсіресе орыс тілінде. Әліпби – тек қана қазақ тіліне байланысты мәселе. Орыстың тілінде кириллицада орыс басылымдары шыға береді. Кириллицаның ішінде бізге грамматика да, сөздігіміз де керек емес әріптер бар. Мысалы, қазақта «ш» деген сөз жоқ. «Я» деген сөз жоқ. Японияны «Жапония» дейміз біз. Солай ғой? Твердый знак (ъ), мягкий знак (ь) деген жоқ. «Ч» деген жоқ. «Ц» деген жоқ. Оның барлығы біздің алфавитіміздің ішінде отыр. Пайдаланбайды, пайдаланса, біздің тіліміздің негізгі нұсқасын бұзып жібереді.
 
Кез келген қоғамның болмысын қалыптастырып, айналасымен байланыс орнататын – тіл. Тілдің жаны бар. Оның даму заңы бөлек. Байқаусызда тұнығын лайлап алсақ, қалпына келтіру қиын. Әліпби өзгерту бір әріпті екіншісіне ауыстыру ғана емес. Негізгісі – тілдің өз міндетін ойдағыдай атқарып, дамуына жағдай жасау. Бізде техникалық тіл мүлде мешеудің күйінде екені рас. Латын әліпбиі – озық технологиялар кеңістігіне кірігуге мүмкіндік. Бастамаға қатысты Ақордаға 300-ден астам үндеу мен ұсыныстар түскен. Туған тілдің тағдырына ешкім бей-жай қарамайды.
 
Нұрсұлтан Назарбаев, Қазақстан Республикасының Президенті:
– Ұлы дала төріндегі қазақ елінің мәңгілік тілі менен мәңгілік жазуын жасау біздің пешенемізге жазылған зор алдымыздағы тұрған міндет деп санау керек. Осы күндердің ішінде менің тапсырмам бойынша бүкіл елде тіл жөнінде үлкен пікір алмасу болды. Бұрыннан ойланып келе жатқан Тәуелсіздік бірінші күнінен бері қарай есімізде бар нәрсе. Мен оны ешуақытта көңілімнен шығарғаным жоқ. Қазақ жазуын латын қарпіне көшіруді айрықша бақылауда ұстап келе жатқанымды өздеріңіз білесіздер.
 
Қазақстан ширек ғасырда жоғын түгендеп, барын бағалауда аз тер төккен жоқ. Алаш пен Абайдың тілі – шұрайлы, бай тіл. Оның әлеуетін түркі жұртына ортақ тұлға Ысмайыл Ғаспыралы 1886 жылы «Тәржіман» газетінде: «Шыңғыс пен Темір заманынан бері тамырдан қол үзбеген қазақ тілі түбінде түркіге ортақ тіл болуы мүмкін», – деп тәпсірлепті. Латын қарпіне көшу – ғылым мен техника дамып, жаңарған заманда ана тіліміздің мәртебесін асырып, көштен қалмаудың қамы. Зиялы қауымға шығармалары үшін алаңдауға еш негіз жоқ.
 
Нұрсұлтан Назарбаев, Қазақстан Республикасының Президенті:
– Қазір бұрынғы заман емес, биік технологиялар заманы. Арнайы конвертер жүйесі 70 жылдық мұраны 7 күнде латын әліпбиіне ауыстырып бере алады. Керісінше, әлем елдерінің 80 пайызы қолданатын графикаға көшу тіліміздің шекарасын кеңейтіп, тынысын аша түседі. Ең бастысы, біз латын қарпіне белден басып бір сәтте тек көше салмаймыз. Барлығы өз рет-ретіменен жүзеге асады. Бүгін мінекей қарап отырмыз, мынаны қазір бекітеміз ертеңнен бастап осыған көшіп кетеміз деп ешкім оған ойламасын. Олай бәрімізге де қиын болады. Мұны ойланып рет-ретімен істеу керек.
 
Латын қарпіне көшу – ұлт келешегімен байланысты тарихи, тағдырлы шешім. Ал тарих қателікті кешірмейді. Әліпбиде жіберген кемшілік салдарынан төл дыбыстарынан айырылып қалған елдер де бар. Содан сақтануымыз керек. Латын қарпіне 2025 жылға дейін кезең-кезеңімен сатылай көшеміз.
 
Нұрсұлтан Назарбаев, Қазақстан Республикасының Президенті:
– 2022 жылдан бастап жақсылап 1 сыныптан түгел соған көшсек, сонда ары қарай кете беретін болады. Бұл – үлкен саяси мәселе. Барлық елдерде солай болған. Оған түсіндіріп, білдіріп ешкімді біз кемітейін деп, ешкімді біз ешкімнен ала қашайық деп жасап отырғанымыз емес. Бұл – қазақ тілінің мүддесі. Сақтап қалуымыз үшін жасалып отырған үлкен тарихи мәселе.
 
Тілге құрмет әр халықтың өз болмысына құрметі деп түсінеміз. Тілсіз жұрттың тірлігі де жойылады. Ортақ жазуымыз салтанат құрса, сырттағы 5 миллион қандасымыз атамекенімен қайта қауышады. Дүниежүзілік қазақтардың Х құрылтайында бұл мәселені Президент айтты.
 
Нұрсұлтан Назарбаев, Қазақстан Республикасының Президенті:
– Бұрынғы КСРО ауқымында, ТМД деп аталатын біз кириллица, Қытайдағы қандастарымыз төте жазу, батыс елдеріндегі бауырларымыз латын әрпін қолданады. Сонда сөйлескенде тіліміз бір болғанымен, оқығанда тіліміз үш түрлі. Бір-бірімізді түсіне алмаймыз. Жазуын ұқпаймыз. Бұл бір жағынан, жер жүзіне тарыдай шашылған қазақтың кейінгі ұрпағын бір-бірінен алыстады.
 
Малабақан Безеритхан, диаспора өкілі:
– Еуропада тұратын қазақ балалары бәрі латын әліпбиінде оқиды, латын әліпбиін түсінеді. Қазақстан латын алфавитіне көшуде, аударылса, солардың алфавитіне осы жерде тұрған қазақ балалары қазақ әдебиетіне, қазақ кітаптарына сол латын алфавитінде оқып, түсініп қазақ мәдениетін білетін еді.
 
Елбасы қойған Жарлыққа сәйкес қазақ әліпбиін латын графикасына көшіру жөніндегі ұлттық комиссия құрылады. Ал тіл білімінің мамандары ғылыми-әдістемелік құралдар әзірлейді. Қазақ әліпбиінің латын қарпіндегі соңғы нұсқасына тоқталсақ. Дәйекше – жеке әріп емес, әріпті толықтыратын белгі.
 
Ербол Тілешов, Ш.Шаяхметов атындағы Тілдерді дамытудың республикалық үйлестіру-әдістемелік орталығының директоры:
– Дәйекше арқылы төл дыбыстарды, оның ішінде латын әліпбиінде бар таңбалардың сыңарларын беру көзделді. Дәйекше, апостроф – әріптің оң жақ тұсында берілетін үтір немесе штрих түріндегі орфографиялық әмбебап белгі. Әлемнің кейбір елдерінде бұл үтірді оңынан пайдаланады немесе керісінше пайдаланады немесе штрих код арқылы пайдаланады. Біз бұны үтір арқылы беруді жөн көрдік.
 
Тіл жанашыры Ахмет Байтұрсынов араб әліпбиін ана тіліміздің табиғатына икемдегенде дәйекшені басшылыққа алған. Мамандар апострофтың қазақтың жазу тарихында өз орны бар екенін айтады.
 
Жаңа әліпбидің тағы бір ерекшелігі – кирилицадағы кірме дыбыстар мүлдем болмайды.
 
Дана Жаңабекқызы, латын әліпбиіне көшіру жөніндегі жұмыс тобының мүшесі:
– Алынбаған таңбаның барлығының өзіндік уәжі бар. Мысалы, қазақ тілінде «Жансая» деген есімдер, «щ» кездесетін сөздерді қалай жазамыз?» деген сұрақтар қойылады. Әрине, ол сұрақтар уәжді. Өйткені біздің бүгінгі халық таңба мен таңба ауысады деп ойлайды. Бірақ біз айтқан кезде «Жан-сая» деп айтамыз, демек ол жерде «и» да, «а» да естіліп тұр. Сондықтан жаңа емле ережелері жасалатын болады. Сол емле ережелеріне негіз болсын деп осындай артық таңбаларды алған жоқпыз.
 
Тарихқа үңілсек, латын, араб және кирил әліпбиін қолданған елміз. Тәуелсіз Қазақстанның ендігі қадамы – тағдыршешті таңдау.
 
Мұрат Жұрынов, ҚР ҰҒА Президенті, академик:
– Ең жақсы әліппе қабылдадық. Бұл бірнеше принциптерге сай. Бір дыбысқа бір әріп. Бізде сақталады ма? Сақталады. Мынау компьютердің тақтасынан драйверден шықпау. Біздің ең үлкен ерекшелігіміз де, басқалардан үстемдігіміз де осында. Қазақтың өзіміздің тіліміздің төл табиғатын осы әліпби арқылы қайтадан орнату керек.
 
Асқар Жұмаділдаев, ҚР ҰҒА Академигі, профессор:
– Елбасы Астананы Алматыдан көшіреміз дегенде, жұрттың бәрі: «Бұл қалай болады», – деп дүрліге қараған. Мына латын әрпіне көшу де сол сияқты. Бұның салдары, бұның тарихи маңызы Астананы көшіруден де тереңірек болуы мүмкін. Өйткені бұл бір жерге келіп нүкте қою біздің осы уақытқа дейінгі өміріміздің, тірлігіміздің бір жерінен нүкте қойып, жаңа бетті бастайық деген сияқты.
 
Әліпби ауыстыру – жай ғана таңба таңдау емес. Бұл – мемлекет орнату, елдің ордасын салу сынды ғасырлық маңызға ие іс. Себебі осы арқылы ұлттың санасы сілкінеді, жады жаңғырады, жаңа өркениетке жол ашылады.
Авторлары: Нұрболат Туысбайұлы, Әсем Қабылбек, Аят Дүйсенбаев 

3. Қоғамдық талқылау

 
Ұлт ұстазы Ахмет Байтұрсыновтан қалған қанатты сөз бар. «Ел бүгіншіл, менікі ертең үшін» деп ағартушы айтыпты. Мына бүгінгі қабылданып жатқан латын қарпіне лайықталған қазақ тілінің әліпбиі де – болашақ ұрпақ қамын ойлағандықтың белгісі.
 
Бұлайша сенімді сөйлеуіме бір ғана мысалды тілге тиек етуге болады. Қазіргі кириллицаға негізделген әліпбиді «төл» деп өзімізге теліп алуға келмейді. Бұл – аралас әліпби. Себебі біздің тілімізде 42 таңба жоқ. Бас-аяғы 28 ғана. Демек қалған дыбыстар сырттан кіріп тұр деген сөз. Ал ондай жағдайда бүкіл жүйе бұзылады. Қазақ тілінің айтылуы, жазылуы өзіндік ерекшелігінен айырылады.
 
Осыны ойлай келе, жұмыс тобы жаңа әліпбиді жасап шықты. Яғни таңба таңдаудан бұрын қазақ тілінің қасиеттерін сақтап қалуға талпынды. Бұл бағыттағы қарекеттердің қаншалықты орынды болғанына қоғам өз төрелігін айтып жатыр. 
 
Бүгінде қазақ қоғамы алдағы жеті жылда латынша жазып, латынша оқи алуы үшін маңызды бастаманы іске асыруға кірісіп кетті.
 
Таңат Аяпова, филология ғылымдарының докторы, профессор: 
– Бұл – тарихи маңызы өте зор. Бұл – өте батыл қадам. Біз жай сырттан қарап тұрмай, соның ішінде қайнап, бірге жүріп, соны жасауымыз керек.
 
Сәмен Құлбарақ, филология ғылымдарының докторы, профессор:
– Мұның өзі қазақ қоғамына үлкен руханиятына жаңалық әкеледі. Үлкен серпіліс әкеледі деп білемін. Бұл әліпби халықтың ішінде кеңінен талқыланды. Жан-жақты пікірлер айтылды. Оның бәрі ескерілді. Жалпы халықтық талқылау болды.
 
Ербол Тілешов, Ш.Шаяхметов атындағы Тілдерді дамытудың республикалық үйлестіру-әдістемелік орталығының директоры:
– Бұл мемлекеттік тілдің бірыңғай стандартты әліпбиі біздің мәдениетіміздің жаңа белесін жасайды деп күтілуде. Біз өзіміздің соңғы тарихымызда мемлекет болып өзіміздің әліпбиімізді тұңғыш рет таңдап отырмыз.
 
Қазақ елінің латын қарпіне көшу бастамасына алыс-жақын шетелдердің де мамандары өз пікірлерін білдіріп жатыр. Айтуларынша, бұл қадам арқылы Қазақстан рухани-мәдени дамудың жаңа кезеңіне аяқ басады.
 
Фируза Агаева, Баку Мемлекеттік университетінің профессоры:
– Әліпби түркі халықтарын біріктіреді. Егер олар қабылданған жалпы түрік әліпбиінің қағидаларын ұстанса, біз бір-бірімізді жақсы түсінетін едік. Тіпті бұл арқылы Еуропа мәдениетіне жақындай түсеріміз хақ.
 
Хероним Граля, Варшава университетінің профессоры: 
– Менің ойымша, бұл Қазақстанға басқа елдермен қарым-қатынас бағытын дамытуда үлкен серпін береді. Президент Нұрсұлтан Назарбаевтың таңдауы – өте дұрыс. Бұл реформаны енгізудегі негізгі бағытының бірі латынтілді мәдениетке ену деп ойлаймын.
 
Мемлекет басшысының жаңа әліпби нұсқасын бекітуі – тарихи шешім. «Бұл ретте алдыңғы буынның тәжірибесіне сүйенуге болады», – дейді Қазақстан Республикасы Президенті мұрағатының мамандары.
 
Борис Жапаров, ҚР Президенті Мұрағатының директоры:
– Тілді айналымға енгізу үшін керек барлық ұйымдастырушылық-құқықтық мәселелер шешілетін болады. Оның ішінде материалдық-техникалық мәселелер, баспаханалардың жаңағы латын графикасында басылымдарды дайындауына мүмкіндік берілетін уақыт бар, мерзімдер белгіленеді.
 
Әлемде ешбір ел өзінің жаңа әліпбиін ортақ талқыға салған емес. Біздің елде қазақ зиялылары, тілтанушы ғалымдар, тіпті қоғам болып латын графикасындағы қазақ әліпбиінің жаңа нобайын талдап, таразылады. Сан түрлі пікірлер айтылды.
 
Ерден Қажыбек, Ахмет Байтұрсынұлы атындағы тіл білімі институтының директоры:
– Латын әліпбиіне ешқандай науқаншылдықта емес, асығыстықта емес, жоспарлы түрде асықпай, кезең-кезеңімен іске асырылады. Басында іске асыру тетіктері қарастырылады. Енді біз ғалымдар, зиялы қауымдармен бірлесіп қарастырамыз. Оны жетілдіреміз керек боған жағдайда. Ережелерін жасауға кірісеміз.
 
Аягүл Миразова, Қазақстанның Еңбек Ері:
– Жан-жақты қаралып жатқаны, мына қандай ой айтса да, мүмкін артық айтып қойып жатқан шығар, мүмкін кем айтып қосып жатқан шығар, бірақ ой айта алғанына халықтың, бей-жай қарамағын кімді болса да қуантуы керек.
 
Латын графикасына негізделген қазақ әліпбиінің нұсқасы тіл мамандарының сұрыптауынан, жалпыхалықтық талдаудан кейін ғана бекітіліп отыр. Ең бастысы бұл жобада қазақ тілінің дыбыстық жүйесі толық сақталды. Бірде біреуі ұмыт қалған жоқ. «Ендігі міндет – түркі тілдес мемлекеттердің осы тұрғыдағы тәжірибесін зерттеп, бұл бастаманы тиімді іске асыру», – дейді ел азаматтары.
 
Бақытбек Смағұл, ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты:
– Әлеммен тілдесу үшін, үндесу үшін, бірлесу үшін басқа көршілес туысқан бауыр мемлекеттердің қадамына қарап отырып, сұрыптап отырып жасалған дүние. Тек қана ғалымдар ғана емес, елдің болашағы үшін алаңдап отырған қарапайым халықпен санасып, саралап дүниеге келіп отырған жағдай деп айтуға болады.
 
Кәрібай Мұсырман, ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты:
– Бұл – біздің жас мемлекетіміз үшін тағдыр шешті мәселелердің бірі. Үлкен реформа. Бәрі де ойдағыдай болады деп сенемін.
 
Динар Нөкетаева, ҚР Парламенті Сенатының депутаты:
– 25-ші жылға дейін басқа мемлекеттер, түркі тілдес мемлекеттер тәжірибесін зерттеп, біліп солардың жіберген қателіктерін жібермей, олардың оң үрдістерін өзімізде пайдалану керек деймін.
 
Латын қарпіне сатылап көшу барысын жан-жақты қарастырудың жауапкершілігі үлкен. Ғалымдар: «Атқарылатын қыруар шаруаны жүйелеп алуымыз керек», – дейді.
 
Дихан Қамзабекұлы, Филология ғылымдарының докторы:
– Бұл бір күнде енбейді. Көп елде кемінде 4-5 жылға созылған. Қазақстан 2050 стратегиясында айтылғандай біраз уақыт бар. Бірақ қазір оқу-құралдарын даярлау, жазба әдістемелерін даярлау секілді практикалық жұмыстар біздің мамандар тарапынан әлі пысықталып, анықталып, жүйеленеді деген ойдамыз.
 
Ел ғалымдарының пайымдауынша, қазақ әліпбиін латын графикасына көшіру – келешегіміз үшін жасалған маңызды шешім. Ендігі міндет – бұл іске қоғам болып жұмыла атсалысу.
 
Авторлары: Бағдат Бектұрғанқызы, Гүлжан Марқабаева, Нұржан Мергенбай
 
Ақпараттық жүйеде «AppStore» дейтін қосымша бар. Мұның не екенін айти саланың мамандары анық біледі. Қарапайым тілмен айтқанда, әртүрлі компьютерлік бағдарламалардың жиынтығы бұл. Сол жиынтыққа қазақстандық бағдарламаларды да енгізбекке қадам жасапты біздің ғалымдар. Бірақ «AppStore-лықтар» ат-тонды ала қашатын көрінеді. Себебі қазақ тіліндегі бағдарламалар халықаралық стандартқа сай келмейді. Халықаралық стандарт дегеніміз – латын әліпбиінің 26 таңбасына негізделген жүйе. Ал бізде 26-дан асып кетеді. Демек мұндай жағдайда сандық технологияны тізгіндеу – аспандағы айға қол созумен ұқсас дүние. Ғалымдардың жаңа әліпбиді латынның 26 таңбасына сыйдырып отырғаны сондықтан.
 

4. Елбасының жұмыс аптасы

 
Тарихтың өзі куә. Қазақстан қай елге де қабақ шытқан емес. Әрқашан жылы шырай танытып, ынтымақтаса дамуға ынталы. Дегенмен қоңсылас мемлекеттермен аралас-құраластық басқаларына қарағанда батылдау. Олардың ішінен алға шығарып айтарымыз – Ресей.
 
Екі арадағы қарым-қатынастың іргесі қаланғалы 25 жыл. Осыдан ширек ғасыр ілгеріде Ресейдің Қазақстандағы, Қазақстанның Ресейдегі елшіліктері ашылып, қазақ-орыс байланысы басталған. Айтулы мереке қарсаңында Елбасы Ресей Федерациясының Президенті Владимир Путинге құттықтау жеделхатын жолдады.
 
«Елдеріміз арасындағы Еуразиялық экономикалық одақ, Ұжымдық қауіпсіздік шарт ұйымы, Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы, Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы, Біріккен Ұлттар Ұйымы және басқа да көпжақты құрылымдар аясындағы ынтымақтастық Астана мен Мәскеудің сенім мен өзара түсіністікке негізделген стратегиялық әріптестігін дамытудың маңызды бөлігі болып саналады» – делінген жеделхатта. Сонымен қатар Нұрсұлтан Назарбаев әріптесіне ізгі ниетін білдірген.
 
2013 жылдың 11 қарашасында Қазақстан мен Ресей «ХХІ ғасырдағы тату көршілестік пен одақтастық туралы» екіжақты шартқа қол қойған болатын. Бүгінгі таңда мемлекетаралық қарым-қатынастар сол құжаттың аясында және соның ережелеріне сай дамып келеді. Сондай-ақ Нұрсұлтан Назарбаев пен Владимир Путиннің өзара достығы да қос елдің ынтымақтатығын одан әрі нығайтуға негіз. Бұл ретте қос халықтың да қолдау білдіріп отырғанын айта кеткен жөн.
 
Айтпақшы Ресей Федерациясының Президенті Владимир Путин де Нұрсұлтан Назарбаевқа құттықтау жеделхатын жолдаған. Ол Қазақстан мен Ресейдің стратегиялық серіктестікті жоғары деңгейде жүргізе білгендігін тілге тиек етіпті.
 
Қазбек Өмірзақұлы,  ҚР Тұңғыш Президенті – Елбасы кітапханасы талдау орталығының аға ғылыми қызметкері:
– ЕЭҚ шеңберінде 2025 жылға дейінгі бірыңғай көлік кеңістігін қалыптастыру, 2019 жылға дейінгі бірыңғай энергетика кеңістігін қалыптастыру, энергетика нарығын қалыптастыру сияқты шешімдер қабылданған болатын. Яғни осы көпжақты формат аясында Қазақ мен Ресей қазір стратегиялық қарым-қатынасын арттырып отыр. Сонымен бірге екі ел арасындағы қарым-қатынасқа халықаралық деңгейдегі проблемаларды шешуде басты маңыз беріп отыр. Мәселен, өздеріңіз білесіздер Ресей мен Түркия арасындағы, Украинадағы жағдай, Сирия келіссөздері де Астана бітімгерлік саясатын жүргізе отырып, Ресеймен қарым-қатынасқа өз үлесін қосқан болатын.
 
Мемлекет басшысының атынан жолданған тағы бір құттықтау Қытай Халық Республикасының Төрағасы Си Цзиньпинге арналған. Нұрсұлтан Назарбаев Си Цзиньпинді Қытай Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің Бас хатшысы қызметіне қайта сайлануымен құттықтады.
 
«Сіздің басшылығыңызбен Қытай Коммунистік партиясы елдің әлеуметтік-экономикалық дамуын қамтамасыз ету және халықтың әл-ауқатын жақсарту барысында елеулі жетістіктерге жетті. Сізге достас Қытай мемлекетінің халықаралық беделі мен әлеуметтік-экономикалық қуатын арттыру жолындағы дамылсыз әрі жасампаз еңбегіңізге сәттілік тілеймін», – деп жүрекжарды ниетін жеткізген Елбасы.
 
Қазақ-қытай қарым-қатынасының да ерекше қарқынмен дамып келе жатқандығын көз көріп, құлақ естіп отыр. Оған санмен де, сапамен де көп мысал келтіруге болады. Бір ғана «Бір белдеу – бір жол» жобасының өзі – ауыз толтырып айтуға жарарлық айғақ. Нұрсұлтан Назарбаев пен Си Цзиньпиннің бастамасы негізінде қолға алынған «Ұлы Жібек жолын» қайта жаңғырту жұмыстары – күллі Еуразия құрлығының өміріне өзгеріс әкелер ғасырлық жоба. Осындай қарқынмен жүріп жатқан әріптестіктің келешегі кемел боларына Елбасы да, ел де сенімді.
 
Айжан Мұқышбаева, ҚР Тұңғыш Президенті – Елбасы Қоры жанындағы ӘЭСИ сарапшысы:
– Қытайдың «Бір белдеу – бір жол» бағдарламасы жүзеге асуда. Қытайдың бастамасы Қазақстанның «Нұрлы жол» бағдарламасымен үйлесіп келеді. Осы Қытайдың «Бір белдеу – бір жол» бағдарламасы аясында Қытай алдағы 5 жылдың ішінде осы жобаға қатынасуға ниет білдірген елдерге яғни 500 миллиард доллардан астам инвестиция салуға Қытай ниет білдіріп отыр. Яғни бізде Қазақстан сол инвестицияларды өзімізге тартуға мүдделіміз.
 
«Сенімді серіктес» дейтін санатқа Біріккен Араб Әмірліктері де анық жатады. Оларды алыста болса да, ағайындай көреміз. Біраз сала бойынша қарым-қатынасымыз қарқынды. Атап айтқанда, мұнай-химия, ауыл шаруашылығы және атом өнеркәсібіне қатысты бірқатар бірлескен жоба жұмыс істеп тұр. Бірақ бүгінгідей жанталаста «осы да болады» деп отыру жарамас. Қазіргі көрсеткішке екпін бермесек, экономика еселенбейді.
 
Сол мақсатпен апта ортасында Президент Әбу-Дабидің тақ мұрагері, Біріккен Араб Әмірліктері Қарулы Күштері Жоғарғы Бас қолбасшысының орынбасары, шейх Мұхаммед бен Заид Әл Наһаянмен кездесіп, келіссөздер жүргізді.
 
Нұрсұлтан Назарбаев, Қазақстан Республикасының Президенті:
– Біріншіден, сізге ризашылығымды білдіргім келеді. Тәуелсіздік алғаннан бері қарым-қатынасымыз өте жақсы дамып келе жатыр. Саяси шеруде барлығымыз біргеміз, қолдап келе жатырсыз. Осы жылдардың ішінде бір-бірімізді өте жақсы біліп, жақын болып кеттік. Қазір үлкен жобаларды жүзеге асырайық деп жатырмыз. Нефтехимия, ауыл шаруашылығы, атом энергиясы жөнінен. Оның барлығының үлкен болашағы бар. Сіздің еліңіз өңірде де, дүниеде де көп дәрежеге ие болды. Ең негізгі мәселе – қазіргі заманға сай болу, болашақтан қалып қалмау мәселесіне бүкіл мұсылман елінің ішінде әмірліктер бірінші орында тұр. Егер де болашақтағы өзгеріске сай боламын десең, бүгін өзің өзгер деген сөз бар. Сіз соны орындап жатырсыз. Өзгеріске бейімделген ел ғана жақсылыққа жетеді. Сондықтан менің айтайын дегенім барлығын дұрыс жасап жатырсыз.
 
Мұхаммед Бен Заид Әл Наһаян, Әбу-Дабидің тақ мұрагері, БАӘ Қарулы күштері жоғарғы бас қолбасшысының орынбасары:
– Екі ел арасындағы ынтмақтастықтың тамыры тереңде. Менің әкеммен екеуіңіз біздің елдер арасында серіктестіктің көпірін салдыңыздар. Сізден үйренеріміз көп. Әсіресе соңғы реформалардың уақытылы қолға алынғанын атап өткім келеді. Қазақстан Сіздің көреген саясатыңыздың арқасында тұрақты дамып келеді. Біз Сізді тәжірибесі мол басшы ретінде құрметтейміз.
 
Нұрсұлтан Назарбаевтың атына болмаса, Қазақстанға қаратып айтылған мұндай бағалау сөздер бұрыннан баршылық еді. «Болашақтың энергиясын» іздеген «ЭКСПО-2017» халықаралық көрмесінен кейін, тіпті алты құрлықтың айтары көбейген үстіне көбейе түсті. Расында айтулы шара абыройымызды асырып тастады. Бұл – әрине, талайғы күнгі талмай істеген жұмыстың тартуы.
 
Оның ішінде арнаулы және құқық қорғау органдарының да орны ерек. Себебі тыныштық болмаған жерде, абыройды жинамақ түгілі, айрандай төгеріңіз анық қой?!
 
Осы орайда Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаев Ұлттық қауіпсіздік комитетінің төрағасы Кәрім Мәсімовті қабылдап, сала мамандарының сапалы жұмысына алғысын білдірді.
 
Нұрсұлтан Назарбаев, Қазақстан Республикасының Президенті:
– Сирийский процесс, следующий раунд 30 числа будет здесь проходить. Вокруг этого хотел поинтересоваться событиями, происходящими в стране.
 
Кәрім Мәсімов, ҚР Ұлттық Қауіпсіздік комитетінің төрағасы:
– Нурсултан Абишевич, обстановка в стране является стабильной. Хотел доложить вам, что за время проведения ЭКСПО в Астане специальная служба, правоохранительная служба, провели все на достаточно высоком уровне, то есть никаких инцидентов не было. Хотя попытки определенные были.
 
Нұрсұлтан Назарбаев, Қазақстан Республикасының Президенті:
– Я поблагодарил всех, в том числе и комитет, сотрудников, которые слаженно работали за все дни выставки. Обеспечили порядок, дисциплину и хорошее проведение выставки, получили хорошую оценку от всех наших гостей.

5. Жөні бөлек жиын

 
Дүниені қанша шарласаң да, жылқыдай тектілікке ие жануарды іздеп-табу мүмкін емес-ау?! Жылқыны мінсең – көлік, кисең – киім, жесең – тамақ, ішсең – сусын. Қысқасы адамның бар керегіне жарап-ақ тұр.
 
Ал енді осындай жануардың психологиясын жақсы білген жұрттың да одан алыстап кетпесі заңдылық. Егер біреуден асып жатсақ, осы асыл қасиеттің арқасы болар?!
 
«Асу» деген ойымды анық ашатын бір ақпарат бар. Осы аптада Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы Алматыда апталығын өткізді. Бұл – Еуразия құрылығында тұңғыш рет ұйымдастырылған шара. Жиын өткізуге жайлы континентте ел көп қой?! Неліктен басқа емес, Қазақстан таңдалды? Жарты ғасырдан аса тарихы бар ұйымының бұл ұйғарымында қандай астар бар? 
 
«Еуразия апталығы» деп айдар тағылған Экономикалық Ынтымақтастық және даму ұйымының жиыны апта басында Алматыда ашылды. 13 елдің үкімет басшылары және министрлері бас қосты. Көксеген мұратты бір – қалайда аумақтың экономикасын тіктеу. Бұл кеңеске еуропаның кіл мықтылары бастамашы болып отырғаны бекер емес. Өйткені ұйымның Еуразия елдерінінің дамуын арттыруды көздейтін  бағдарламасы бар. Соны жұмылып орындау шарт.
 
Анхель Гурриа, Экономикалық Ынтымақтастық және Даму Ұйымының Бас хатшысы: 
– Еуразия елдері дағдарыс басталғанға дейін 10 жыл бұрын болған жетістіктеріне жете алмай келеді. Сол кезде жылдық ЖІӨ жиынтық көлемі 8% деңгейінде болатын. 2010 жылдан бері ол көрсеткіш жылына небәрі 3,3 пайызға тең және оның төмендеу үрдісі байқалады. Сол себепті біз бүгін оны өсіруге назар аударуымыз керек. Еуразия апталығының алғаш рет Алматыда және Қазақстанда өткізілуі, ЭЫДҰ аймақтарының өзара қарым-қатынастарының тереңдеуінің және Қазақстанмен жан-жақты әрі нәтижелі ынтымақтастығымыздың белгісі болып саналады.
 
Тек Еуразия елдері емес, басқа да мемлекеттер соңғы жылдары дағдарыстың дауылына ұрынды. Бірақ дамыған елдер есеңгіреп қалмады, керісінше естерін жиып, жаңашылдыққа ұмтылды. Серпіліске сеп болған да осы Экономикалық Ынтымақтастық және даму ұйымы. Одақтың бір емес бірнеше қиындықтан  өткені бар. Бұл жолы да жүйелі жоспарларының шетін шығарды. Соның бір тармағы ашық экономика бағытын ұстану.
 
Айдархан Құсайынов, ҚР Ұлттық Банк Төрағасының кеңесшісі:
– Ұйыммен әріптестік орнату біз үшін өте маңызды. Бұл тұста Қазақстан ұйымның елдік бағдарламасы шеңберінде жұмыс атқарып отырғанын атап өткен жөн. Осы қадамды біз нығайтуымыз керек. Өйткені ЭЫДҰ дамушы одақ. Олар өздері үшін үздік тәжірибені меңгереді. Міне осы байланыс аясында сол озық үлгілерге және талықылауларға қол жеткіземіз.
 
Қазақстан ұйымға мүше емес, бірақ 10-нан аса комитетпен байланыс орнатқан. Оның сыртында біздің ел бірлестіктің «Елдік бағдарламасын» жүйелі іске асырып келеді. Нақтылап өтсек, жоспардың жолдары мынадай. Білім, медицина, жұмыспен қамту, іскерлік климат салаларын бәсеке қабілетті ету.
 
Жанұзақ Әкім, Халықаралық адам институтының президенті:
– Қазақстанның экономикасының 42 пайызы, 49 пайызы тіпті бұл ЕуроОдақтағы елдермен байланысты. Сондықтан біздер үшін бұл – басым салалар, негізі Қазақстан үшін. Себебі Еуропа, Батыс Еуропа елдері оның ішінде экономикалық тұрғыдан, инновация болсын, технологиядан дамыған елдер. Сондықтан біз экономиканың диверсификациясын жасауда оның инновациялық-экономикалық өсуде бізге бұлардың стандарттары таптырмайтын құрал.
 
Бұл тұста ұйымның бірыңғай жүйесі қандай деген заңды сауал туындайды. Тарқатып көрейік. Мәселен біз дамушы елдердің қатарынан табылу үшін олардың көрсеткіштерімен тең болуымыз керек. Жылдық ЖІӨ – 4 пайыз, инвестиция көлемі 30 пайыздан жоғары, шағын және орта бизнес 50 пайызға жету қажет. Сонда озық отыздыққа қосыламыз.
 
Ғазизат Имақова, саясаттанушы:
– ЭЫДҰ біздің мүддеміз, дәп қазіргі кездегі біз қазір нарықты кеңейткіміз келіп отыр. Ары қарай ашқымыз келіп отыр. Себебі біз енді транспорттық-логистиканы пайдаланып өзіміздің шығатын өнімімізді Қазақстандық өнімді ары-қарай жылжытуымыз қажет болып отыр. Және ішке қарай серіктес тартуымыз қажет болып отыр, жаңа технологияны, инновацияны тартуымыз қажет болып отыр.
 
 
Сарапшы атаған бағыттар бүгінде іске асып келеді. Мәселен Азия мен Еуропаны жалғайтын транзиттік хаб құрылды. Батыс Еуропа-Батыс Қытай тасжолы – елдің экономикасын көтеретін бір жол. Онымен бірге 60 елдің азаматтарына және ЭЫДҰ өкілдеріне 30 күн визасыз режим орнаттық. Осы жетістіктердің арқасында өткен жылы тартылған инвестиция 20 пайызға көбейген.
 
 
Карим Дау, ЭЫДҰ халықаралық байланыс директоратының бас кеңесшісі:
– Қазақстан қазірдің өзінде ЭЫДҰ көптеген стандарттарына сай келеді. Біз сіздердің елдеріңіздің институционалдық даму жүйесінің алға басқанын көріп отырмыз. 2000 жылдары Қазақстанда жағдайы құбатөбел жұрттың үлесі 47 пайыз болса, бүгінде 3 пайыз. Осы көрсеткіштің өзі экономикадағы ілгерілеуді көрсетсе керек.
 
 
Бизнес жүргізу бойынша Дүниежүзілік банктің есебінде 35-ші орында тұрмыз. Бұл да – алға басуымыздың бір көрінісі. Тағы бір белесіміз деп электронды жүйедегі жетістікті айтамыз.
 
Уильям Томпсон, ЭЫДҰ Еуразия елдерімен жұмыс бөлімінің жетекшісі:
– ЭЫДҰ мүше кейбір елдер электронды қызмет жөнінен Қазақстаннан қалыс қалып отыр. Мәселен оларда электронды үкімет толық жетілмеген. Ал сіздердің елдеріңізде, бұл жүйе алға жылжып келеді.
 
1961 жылдан бері ұйымның беделі өспесе, бір елі де түскен емес. Жаһан экономикасының тірегі саналатын бірлестік ЖІӨ 60 пайызына ие болып отыр. Олар – дамыған елдер. Сондықтан көрсеткіштері жақсы. Дегенмен экономикасы қарыштап өскен мемлекеттер, бүгінде дамушы елдермен де байланысқа мүдделі. Өйткені ашық экономика саясаты қазіргі уақыттың талабы.
 
Автор: Сәкен Сейітханұлы 
 

6. Қарқынды құрылыс

 
Өткен аптада Президент Инвестициялар және даму министрі Жеңіс Қасымбекті қабылдаған еді. Кездесуде Елбасы «Нұрлы жол» және «Нұрлы жер» бағдарламаларының маңыздылығы мен жүзеге асыру барысына тоқталып, нақты тапсырмалар жүктеген болатын.
 
Қос бағдарлама да ел болашағының баянды болуын қамтамасыз етуге бағытталған. Сондықтан олардың орындалуына атүсті қарау – үлкен қателік. Мұны Елбасының өзі әрдайым ескертіп отырады. Осы жолы да біраз мәселені ортаға тастап, ойға салған.
 
Президент қабылдауынан көп ұзамай, яғни осы аптада-ақ атаулы тақырыптар Үкіметтің талқысына тасталды. Егер жиында айтылған сандарды сөйлетсең, көңіл көншиді. Ал сапасы сын көтере ме? Құрылыста отандық өнімдер қаншалықты жиі қолданылуда?
 
 
«Нұрлы жер» бағдарламасының ипотекалық несиелендіру ісі өрге баспай тұр. Себебі екінші деңгейлі банктердің дені бұл жобадан бас тартты. Мәселен қазір елде ипотекасы бар адам борышын өтей алмаса, банк заң бойынша азаматтың жалғыз баспанасын тартып ала алмайды. Бұл екінші деңгейлі банктер үшін – үлкен тәуекел. Егер үй салып, оның төлеміне жете алмай жүрсе, шығын болары анық.
 
Жеңіс Қасымбек, ҚР Инвестициялар және даму министрі:
– Біз Ұлттық банк, кәсіпкерлер палатасы және қаржыгерлер қауымдастығымен бірлесіп, бұл бағдарлама бойынша өзгерістерді Үкіметке ұсынуымыз керек. Ипотекалық займдарды субсидиялау үшін Ұлттық қордан 10 миллиард теңге бөлінді. Алайда келісім жасалған 10 банктің 4-і ғана халықпен жұмыс жүргізіп жатыр. Өйткені ипотека алған азаматтар ең алдымен негізгі қарызын, кейін пайыздық мөлшерлемесін төлейді. Ал қолданыстағы заңға сәйкес кепілдікке алынған жалғыз үйді тартып алуға болмайды.
 
Ипотекалық сыйақы мөлшері – 17 пайыз, оның 7 пайызын мемлекет субсидиялайды. Тиімді деп ойлауыңыз мүмкін, бірақ бағдарламаның тағы бір тұсы бұдан да жеңіл қызметті ұсына алады.
 
Мархабат Жайымбетов, ҚР Инвестициялар және даму министрлігінің комитет төрағасы:
– Тұрғын үй жинақ банкі арқылы 50 шаршы метр жастарға 9 миллион теңгеге берілетін болса, ай сайын 50 мың теңгеден 70 мың теңгеге дейін төлеуге болады екен. Енді екі адам, яғни бір отбасында әйелі мен жұбайы 200 мың теңге табатын болса, 5-6 жылда немесе он жылға дейін созып, үйлі-пәтерлі болады.
 
Елімізде баспаналы болып қоныс тойын тойлап жатқандар аз емес. Солардың бірі – Мұртазиндер әулеті. 10 жыл бойы үй деп күйі қашқан отбасы ойламаған сәтте қуанышқа кенелген. Олар 90 шаршы метрлік 10 миллион теңге тұратын үйді алу үшін есепшотқа 3 миллион теңге салған. Несиенің мерзімі – 15 жыл. «Алғашқы алты жылда 70 мыңнан төлесе, қалған 9 жылда 50 мыңға төмендейді», – деп отыр. Әр шаршы метрі 115 мың теңгеден есептелген. Нарықтағы бағадан әлдеқайда төмен. Ал үйлердің сапасын Қазақстан Тұрғын үй жинақ банкінің жанындағы қоғамдық кеңес қадағалаған.
 
Еркебұлан Мұртазин, қала тұрғыны:
– Мынау үй – 90 шаршы метр. Мына жақта 10 сотық жер бар. 1-2 бөлме қосып кеңейтуге де болады.
 
Рас Қазақстанда тұрғын-үй құрылысының қарқыны жоғары. Мысалы биыл 10 млн шаршы метр тұрғын үй салу жоспарланса, қазір 7,9 млн шаршы метрі тұрғызылып қойған.
 
Жеңіс Қасымбек, ҚР Инвестициялар және даму министрі:
– Бағдарламаның жылдық жоспарына орай тұрғын үйді іске қосу көлемі 78,2%-ға орындалды. Барлығы 69,9 мың тұрғын үй салынды. Өткен жылмен салыстырғанда тұрғын үйді іске қосу өсімі қарқынды.
 
Қарқынды іске асып жатқан бағдарламаның қатарына әрине «Нұрлы жолды» қосуға болады. Инвестициялар және даму министрінің айтуынша, биыл елде 600 шақырым тасжол салынып бітеді. Олардың арасында Астана-Павлодар, Бейнеу-Ақтау, Ақтөбе - Атырау аралықтары бар. Жеңіс Қасымбек 2020 жылға дейін 6 жарым мың шақырым жолға ақылы жүйе енгізілетінін жеткізді. Олардан түсетін табыс көлемі 30 миллиард теңге болмақ.
 
Жеңіс Қасымбек, ҚР Инвестициялар және даму министрі:
– 2022 жылдың соңында бұл сома 45 миллиард теңге болады. Табыс тасжолдардың жөндеу жұмыстары мен инфрақұрылымын қамтамасыз етуге жеткілікті болады. Яғни біз үкіметтен оған қосымша қаражат бөлмейміз. Биыл Астана-Теміртау, Алматы-Қапшағай учаскелеріндегі құрылыс жұмыстары аяқталады. Біз осы жолдарда тестілік режимде ақылы жүйені іске қосып көреміз.
 
 
Рас, Алматы-Қапшағай жолының құрылысы аяқталды. Тақтайдай тегіс жолдың игілігін мұндағы жұрт көріп отыр. Бұрын Алматыдан Талдықорғанға 3-4 сағатта қатынаса, қазір небәрі 2,5 сағатта жетуге болады. Сапасы да талапқа сай, берік әрі төзімді.
 
Қуаныш Ескендіров, «Қазавтожол» ҰК» АҚ Алматы облыстық филиалы директорының орынбасары
Қазір біз Алматы-Қапшағай жолымен келе жатырмыз. Бұл аумаққа 2018 жылдан бастап ақылы жүйе енгіземіз. Әзірге Қапшағайға дейін, одан кейін Талдықорға дейін ақылы етуге ұмтыламыз. Бағасы әзірге нақты бекіген жоқ. Шамамен айтсам Астана-Бурабай тас жолындағы тарифтен тең болмақ.
 
«Нұрлы жол» бағдарламасы шеңберінде «Орал - Тасқала - Ресей» бағытындағы тасжолдың 70 пайызы жөнделіп бітті. Мердігер мекеме биылға жоспарланған аумақта жөндеу жұмыстарын сәтті аяқтап, ел игілігіне берді. Міне еліміз бойынша күннің сәулесіндей жарқыраған жолдардың жөні осындай. Ал құрылыстың әлі бірнеше жылға созылатынын ескерсек, Қазақстан транзиттік әлеуеті артқан елдің бірі, экономикасы алға басқан мемлекеттің бірегейі болмақ.
 
Автор: Сәкен Сейітханұлы 

Біз «Жақсы жол – елге жора» деген тәмсілден ой түйген халықтың ұрпағымыз. Соның айқын айғағы болар: көліктік-логистикалық салаға көбірек көңіл бөлінуде. Соңғы жылдардың өзінде қаншама шақырым тақтайдай тасжол мен теміржол төселді. Ескеретін жайт, бұл жолғы логика бұрынғы кеңестік кезеңнің тар шеңберде ширығып жатқан ойынан құтқарды. Қазір Астанадан шуақ тәрізденіп республиканың бар тарабына жолдар тартылуда. Нәтижесінде «бүгінгінің байлығы» саналатын уақытты үнемдеуге мүмкіндік туды.
 

7. Кедергісіз қызмет

 
Президенттің «Ұлт жоспарында» жауаптыларға жүктеген тағы бір міндеті – кедендік транзиттегі кедергілерді жою. Осы ретте қазан айының басында сала қағазбастылықтан құтылуға қадам жасаған. Яғни «Астана-1» атаулы ақпараттық жүйені қолданысқа енгізіп еді. Жұмыстың автоматтандырылғанына бір айдан асты. Қандай өзгеріс бар? 
 
Әсем Қабылбек, тілші:
– «Астана кедендік рәсімдеу орталығы»– алыс-жақын шетелден келетін тауарды бірден-бір реттейтін орталық. Дәл осы мекемеде алғаш келген көліктер жүктерін тиеген осында қояды. Одан кейін оларға бірыңғай талон берілген соң, құжаттар түгенделіп декларация қолға тиеді. Ал ол процестердің барлығы «Астана-1» ақпараттық жүйесі арқылы электронды түрде жүзеге асырылады.
 
Кеден – ел қазынасына кіріс әкелетін жілікті саланың бірі. Сауда жүрген жерде пайда бар. Алайда пысықайлардың кесірінен кейде қаражат діттеген жерге жетпейтіні рас. Сала басшылары осыны ескеріп жаңа реформаны қолға алды. Пилоттық жоба алғаш болып елордада іске қосылды. «Астана-1» ақпараттық жүйесі кедендік рәсімдеуді түбегейлі өзгертті.
 
- Мейірімхан Тұрсынбайұлы, «Астана-1» ақпараттық жүйесіне қатысты енгізілген соңғы жаңашылдықтарын айтып өтсеңіз? Бұрынғы кеден жүйесіне қандай өзгерістер енгізілді?
 
Мейірімхан Үргенішбаев, «Астана – кедендік рәсімдеу орталығының» бас маманы: 
– «Астана-1» ақпараттық жүйесі бұл – тауарлардың кеден шекарасынан келгенінен және тауарларды тазарту бойынша электрондық декларациялау секілді толық қамтитын жаңа бағдарлама. Бұрын мемлекеттік кірістер органдары транзиттік операцияларды жедел орталық және кедендік тазартуда жүзеге асыратын «Тайс-2» бағдарламасымен жұмыс істеді.
 
- Жаңа жүйе жұмысты қаншалықты жеңілдетіп отыр? Қазіргі мен бұрынғыны салыстырып өтсеңіз?
 
Мейірімхан Үргенішбаев, «Астана – кедендік рәсімдеу орталығының» бас маманы:
– Бұл жүйенің артықшылықтары құжат айналысының уақытын азайтады. Сосын кеңседен шықпай-ақ, интернет байланысы арқылы кедендік мәліметтерді жолдай алады. Кеден қызметкері мен декларант арасында қарым-қатынасты болдырмайды. Бұл жемқорлықтың алды алу. Сосын мемлекеттік уақытша-сақтау қоймаларын, сапар шығындарын, тасымалдау шығындары және уақытын азайтады.
 
– «Астана-1» ақпараттық жүйесін әзірлеуге қанша уақыт кетті? Осы жүйені енгізу кезінде қандай елдердің тәжірибесін негізге алдыңыздар?
 
Мейірімхан Үргенішбаев, «Астана – кедендік рәсімдеу орталығының» бас маманы:
– «Астана-1» ақпараттық жүйесін дайындауға шамамен 1 жылдай уақыт кетті. Бұл ақпараттық жүйені қолдануда Грузин елінің тәжірибесі пайдаланылды. Грузин Республикасына кеден басшылары барып, көріп келді. Бұл ақпараттық жүйе БҰҰ-ның сауда конференциясы бойынша тегін берілді.
 
Бұдан ұққанымыз, кедендік декларация бұрынғыдай қағаз күйінде емес «Астана-1» ақпарат жүйесінің порталында электрондық үлгіде толтырылады. Инспекторлар тауар тасымалдаушының құжатын бір жүйеден көреді. Бекеттегі кедендік рәсімдеу жұмыстарын таспадан сырттай бақылауға мүмкіндік бар. Кәсіпкерлер көліктерін қала сыртына қалдырмай, осы жерде бүкіл шаруасын бітіреді. Фитосанитарлық және ветеринарлық бақылау, өнімге сертификат алу «Бір терезе» қағидатына негізделген. Заманауи тексеру пунктері мен түрлі деңгейдегі қоймалар талапқа сай.
 
Талғат Жаңбырбаев «Астана – кедендік рәсімдеу орталығы» кедендік бекетінің жетекшісі:
– Құжаттарын шығарады, сол төлемдерін жасап декларацияны шығарып, өзінің тауарларын алып кетіп, қалаға кіреді де розничный продажаға жібере береді.
 
Жаңа бастама кәсіпкерлерді қолдау. Бақылау бекетінде күтіп шаршамайды. Қолма-қол ақшасыз төлем ыңғайлы. Еш кедергі жоқ.
 
Гауһар Мұқанова, брокер:
– Мен осы жерде брокер болып жұмыс істеймін. Кедендік ресімдеу жүргіземін. Бұл банк терминалдарының мына жерде тұрғаны бізге өте ыңғайлы. Өйткені жүкті ресімдеу кезінде ақша төленеді банк арқылы. Карточка болған кезде біз оны 3 минутта шешіп аламыз.
 
Ақпараттық жүйе Дүниежүзілік сауда ұйымы және Еуразиялық экономикалық одақтың барлық талабына сай.
 
Үмітгүл Ғұбашева, ҚР ҚМ МКК Кедендік бақылау ұйымы басшысының орынбасары:
– ҚР Дүниежүзілік сауда ұйымымен келісіміне кірген кезде біз өзімізге міндеттер алдық. Біздің міндеттеріміз келесі: бірінші бүкіл кедендік операцияларды қарапайымдандыру, оларды жылдамдандыру, бүкіл бизнеске жағдайлар жасау.
 
Ұлт жоспарының 38-қадамында көрсетілген бастаманың берері мол. Бекетте жүргізілген рәсімдерді мемлекеттік кірістер комитетінің аудиторлық бөлімі сырттай бақылап, есеп жүргізеді.
 
Үмітгүл Ғұбашева, ҚР ҚМ МКК Кедендік бақылау ұйымы басшысының орынбасары:
– 1 қазаннан бастап біз кедендік транзит атты жүйенің бір жартысын іске асырдық. Енді 1 қаңтардан бастап бүкіл қалған системаның модульдары іске асырылады.
 
Яғни «Бір терезе» арқылы кедендік рәсімдеудің жаңа тәртібі барлық өңірде енгізіледі деген сөз. Қазіргі уақытта 19 кедендік рәсімдеу аймағын салуға үшін жеке инвесторлар іздестіріліп жатыр. «Астана-1» ақпараттық жүйесі әлемнің 90 елінде қолданылатын «АСИКУДА» бағдарламасы негізінде жасалған. Кедендегі қанатқақты жобаның аясында бас шаһар бойынша жыл басынан бері 10 мыңға жуық декларация қабылданып, қазынаға 80 млрд теңге пайда түскен. Мамандар: «Соны бастама салаға тың серпін береді»,  деген үмітте.
 
Авторлары: Әсем Қабылбек, Бекболат Базаров 
 

8. Орақ-2017

 
Биыл егін бітік шықты. 21 миллион тоннадан аса астық жиналды. Соның үштен екісінен көбі әлемдік стандарттарға сай келетін жоғары сапалы өнім деседі. Бұл еліміздің агроөнеркәсіп кешенінің әлеуеті зор екенін көрсетіп отыр.
 
Бүгінде мемлекет ауыл шаруашылығы саласын жүйелі түрде жетілдіруге және әртараптандыруға бағытталған саясат жүргізуде. Соның бір дәлелі ретінде майлы дақылдар егілетін егістік алқабының айтарлықтай көбейгенін айтуға болады. Агроөнеркәсіп кешенін дамытудың 5 жылдық бағдарламасына сәйкес, осы жылы астық алқаптарының көлемі 2,3 млн гектарға азаюы тиіс еді. Себеп – ысырап. Осы уақытқа дейін біз 2,9 млн тонна бидайды артық алып, иегере алмай келіппіз. Расымен, солай. Қайбір жылы жиналған бидай қамбаға сыймай, далада шіріп еді, алдыңғы жылы шабылып бітпей, қар астында қалғаны бар.
 
Биылғы астық жинау науқаны қалай аяқталды? Рекорд жаңартқан кімдер? 
 
Мағауия Қалиев, тілші:
– Биыл Қазақстан бойынша 20 миллион тоннадан астам астық алынды. Оның төрттен бірі – Қостанай облысының үлесі. Тобыл өңірінде егіншілікпен айналысу тәуекелділікке толы десек те, жергілікті шаруалардың алған астығы соңғы алты-жеті жылда 5 миллион тоннадан кем түскен жоқ. Бұл – озық технологияны қолданудың, ғылым мен тәжірибені ұштастыра білудің жемісі.
 
Әрине бұл салада шешімін күткен мәселелер де жоқ емес. Ауылшаруашылық қызметкерлері күні бас қосқан қостанайлық шаруалар саладағы өзекті мәселелерді талқыға салды.
 
Сайран Бұқанов, Қазақстанның Еңбек Ері:
– Элитаны көбірек себу керек. Ол элита қазір субсидияландырады. Мына субсидия деген тұрақты болу керек, жыл сайын өзгере береді. Бір бес жылға тұрақты болса, жанар-жағармайдың да бағасын қарастыру керек.
 
Марат Ахметов, шаруа:
– Шынымен айтқан бүгін корпорация бағасын жариялады. Бірақ әлі күнге дейін бір киллограм да бидай алған жоқ. Бидай алам деген адам да жоқ.
 
Әрине диқандар қауымы ала жаздайғы адал еңбегінің, маңдай терінің ақталғанын қалайды. Биылғы жаз мезгілі де оларға жайсыздау тиді. Әсіресе облыстың оңтүстік өңірін құрғақшылық жайлады. Мысалы Арқалық қаласына қарасты шаруашылық алқаптарына небары 25 мм ылғал түскен. Бірақ осындай қиындықтарға қарамастан, қара жердің қадірін жақсы білетін қостанайлық диқандар мол өнім ала білді.
 
Ғауез Нұрмағанбетов, Қостанай облысы әкімінің орынбасары:
– Күрделі жағдай кедергі болса да, биыл 5 миллион 200 мың тонна астық жиналды. Тиімді дақыл түрлерінің көлемін көбейту, тұқым сапасын арттыру, инновациялық технологияны қолданудың арқасында осындай нәтижеге қол жеткіздік.
 
Еліміздегі астықты үш өңірдің алған өнімі шамалас болғанымен, Солтүстік Қазақстан облысынікі Ақмола, Қостанайға қарағанда қомақтылау. Көршілерімен салыстырғанда солтүстікқазақстандықтар 400 мың тоннадай көп астық жинаған. Теріскейде шығымдылық та жоғары, орташа есеппен гектарынан 18 центнерден айналған. Келер жылы олар майлы дақылдар көлемін миллион гектарға жеткізбек.
 
Құмар Ақсақалов, Солтүстік Қазақстан облысының әкімі: 
– Былтырғы жылмен салыстырғанда май дақылдары 40 пайызға көбірек егілді. Май дақылдарының бағасы бидаймен салыстырғанда 3 есе қымбат. Сондықтан біз май дақылдарын 10 центнерден алсақ та, ол кәдімгідей бидайдың  біз 30 центнерден алғанымызбен тең.
 
Облыс басшысының айтуынша, майлы  дақылдардың бәрі экспортқа кетеді. Ал бидай сатылымы әзірге тоқтап тұр.
 
Құмар Ақсақалов, Солтүстік Қазақстан облысының әкімі
– Астық әлі сатылмайды. 40 мың тенге, 38 мың теңгеге дейін түсіп отыр. Оны сәл шыдау керекпіз. Ең бірінші май дақылдарын сатып, берешектерден құтылып, содан кейін астықты сатуға болатын шығар деп ойлаймын.
 
Ақмола облысында бидай шығымы төмен болғанымен, сапасы жоғары. Жиналған астықтың 90 пайызға жуығы 3-ші сұрыпқа жатқызылған. Сондықтан сұраныс жоғары. Бұл өңірден жыл басынан бері 1 миллион 200 мың тонна бидай экспортқа жіберілген. Тағы бір миллион тоннасы жақын маңда шетелдерге жол тартады. Ақмолалық шаруалар егістік алқаптарын әртараптандыру ісін де жүйелі жолға қойған.
 
Мұрат Балпан, облыстық ауылшаруашылығы басқармасының басшысы:
– Биыл егін алқаптарын әртараптандыру мақсатында әлемдік нарықта қымбат дақыл саналатын жасымықты көбейттік. Мәселен былтыр өңір шаруалары бұл дақылды 29 мың гектар жерге сепсе, биыл 97 мың гектар алқап осы дақылдың үлесіне берілді. Бұл дақыл да шетелде зор сұранысқа ие.
 
Дәл қазір бидай бағасының төмендігі шағын шаруашылықтардың жағдайын шатқаяқтатып жібергені де рас. Кейбіреулер 4-ші сұрыпты астықтың тоннасын 27-28 мың тенгеге қырман басынан сатуға мәжбүр. Басқа амалдары жоқ. Себебі несие, еңбекақы төлемдері күттірмейді.
 
Секеш Сұлтанғазинов, шаруа:
– Қамыры жоқ биыл 20-19-18 сондай клейковина. Сол себепті биыл баға да шамалы, төмен. Қазіргі баға 28-29-30 болып тұр тоннасы. Запчасть қымбат, жағар май қымбат. Бір литрі жағар майдың 131 тенге,137 болды сосын. Сол себепті қанағаттандырмайды біздерді.
 
Жердің жомарттығы егіншінің мәрттігіне байланысты екендігін өмірдің өзі дәлелдеп отыр. Мысалы, облыс бойынша орташа түсім 12,5 центнер болса, топырағы соншалықты құнарлы деуге келмейтін Федоров ауданында 28 центнерден алғандар бар. Тобыл өңіріндегі майлы дақылдардың алтыдан бір бөлігі осы ауданда егіледі. Және органикалық егіншілікке негізделген таза өнім толық дерлік экспортқа кетеді. Ауданда 3 өсімдік май зауыты бар. Төртіншісі салынып жатыр.
 
Владимир Заверуха, шаруашылық иесі:
– Осы жарты жылда 500 тонна зығыр майын өндірдік. 400 тоннасы экспортталды. Басым бөлігі Қытайға кетті. Ал өңделгеннен бөлінген қалдықты мал азығы үшін ресейліктер сатып алды.
 
Міне істің ебін тапқандардың есебі түгел. Ал енді дәнді дақыл түрінде сатушылар әзірге баға күтіп, әліптің артын бағып отыр.
 
Дархан Әбдікәрімов, облыстық ауылшаруашылығы басқармасының басшысы:
– Астық нарығы қозғалысқа келе қойған жоқ. Барлық шаруалар бағасының өсуін күтіп отыр. Ол бағаның өсуі көбіне әлемдік экономикаға байланысты. Күтетін адам жағдайы болған соң кұтеді. Ноябрь, декабрь айларында баға тұрақтанып, сонда белгілі болады.
 
Тобыл өңірінде жиналған 5 миллион тонна астықтың 1,5 миллионы өзімізде өңделеді. Яғни одан ұн тартылады. Бұл көрсеткіш бойынша Қостанай облысы елімізде көш бастап тұр. Алдағы жылы бидайды терең өңдейтін зауыт салынатындығын ескерсек, дайын өнім көлемі арта түсетіндігі айғақ.
 
Авторлары: Мағауия Қалиев, Сергей Трахтенберг 
 

9. Кеме жолының келешегі

 
Қазақ жерінде 85 мыңға жуық ірілі-ұсақты өзен бар. Солардың ішіндегі ерекшеленері – Ертіс. 1700 шақырымды алып жатқан өзенді тұрмыстық мақсатта қолданса, зор әлеуетке ие. Биыл осы мақсатта біраз іс атқарылыпты.
 
Бұл жылы көрші Ресей елімен су қатынасы жандана түскен. Жалпы навигация барысында өзен арқылы ішкі нарыққа 1,5 миллион тонна құрылыс материалдары тасымалданған. Ал Ресейге 100 мың тоннадан астам қиыршық тас жеткізіліпті. Өзеннің басы-қасында жүрген мамандардың айтуынша, тасымал көлемін арттыруға мүмкіндік зор. Тек жұмысты жүйелейтін бағдарлама толықтай іске қосылмапты. 
 
Қарт Ертістің бойында өскен Евгений Чернов өзеннің қадірін біледі. Кәсіпкер қиялынан шыққан бұл туындысын «кеме» деп мақтанышпен атайды. Дәл осылай атауға негіз бар, себебі бұл су көлігін басқару жүйесі теңізде жүзетін кемелермен бірдей. Кеме су үстіндегі үй іспеттес – жанға жайлы.
 
Ақмарал Есімханова, тілші:
– Бұл – соңғы 25 жыл ішінде Ертіс өңірінде салынған алғашқы ірі кемелердің бірі. Идея авторы – жергілікті кәсіпкер. Құрылыстың басы-қасында жүрген жас бизнесменнің айтуынша, осындай кемені тұрғызуға бір жылдай уақыт кеткен. Қазіргі таңда бұл кеменің қауіпсіздік және техникалық сипаттамалары сала мамандарының жоғары бағасына ие. Ал жас кәсіпкер осындай су көлігін Ертіс өңірінде тұрғызып, іске қосуға болатынын дәлелдеді.
 
Кәсіпкер алып су көлігін тұрғызуға 80 млн теңге жұмсап, Ертіс өзенінде жолаушылар тасымалын дамытпақ ниетте. 20 орынға шақталған жүздеген шақырымды еңсеруге  қауқарлы.
 
Евгений Чернов, кәсіпкер:
– Су жолдарына қолдау керек. Өзенге қамқор болу қажет. Алып кемелер жүру үшін табанын тазарту керек. Әлеуеті зор ғой. Экономикалық тиімділігі де бір төбе. Сала тиісті деңгейде дамыса нұр үстіне нұр.
 
Соңғы сапарларын аяқтап жатқан жас капитандардың арманы да осы. Енді 9 ай тынымсыз еңбек еткендер техникаларын келесі навигацияға дайындайды. Жас маман Артем Латыпов үшін бұл  алтыншы навигация. Ал оның әріптесі Александр Лохов кемені келесі маусымға сайлауға кіріскен.
 
Артем Латыпов, кеме командирі:
– Кезекті маусымды табысты аяқтадық. Алға қойылған мақсат-міндеттерді орындадық. Өзен арқылы құрылыс материалдарын, көмір тасымалдадық. Бір сөзбен айтқанда, Ертістің әлеуетін барынша пайдалануға тырыстық.
 
Өзенде жолаушылар тасымалына қарағанда жүк тасымалдаудың қарқыны жақсы. Навигация басталғалы өңірден Ертіс арқылы Ресейге 50 рейс жасалып, тұрмысқа қажет өнімдер тасымалданды. Биыл техникалық тұз бен ағаш өнімдерін жеткізу қайта жанданды. Павлодардың тұзы Ханты-Мансийск өңіріндегі мұнай кен орындарына жеткізілген. Өнімді сыртқа тасымалдау 10 жыл тұралаған. Тауарды көбірек тасуға өзеннің тереңдігі кедергі. Елімізде Ертістің табанын тазалап тереңдету жұмыстары мемлекеттік бағдарлама аясында жолға қойылған. Ал Ресейде жұмыс қарқыны баяу.
 
Ардақ Қайыргелдинов, облыстық көлік инспекциясының бөлім басшысы:
– Бізге тиесілі аумақта, яғни Павлодардан Клин айлағына дейін 1,6 метрлік бекітілген тереңдік қамтамасыз етілген. Ал Ресейде бұл тереңдік сақталмайды. Сәйкесінше, транзиттік флоттың тасымалына кедергі келтіреді.
 
Павлодар – көрші елдермен су қатынасын сақтап қалған жалғыз аймақ. Өңірде өзен арқылы бағыттар реттелген. Өзеннің әлеуетін арттыру мақсатында қос мемлекет тарапынан тиісті жұмыстар атқарылып жатыр. Ереванда өткен Үкімет басшыларының кездесуінде өзен арқылы жүк тасымалын дамыту жөніндегі келісім мақұлданды. Құжатқа Еуразиялық  экономикалық Одақ шеңберінде қол қойылмақ.
 
Қасым Тілепов, ҚР Инвестициялар және даму министрлігінің басқарма басшысы:
– Келісім негізінде екіжақты жүк тасымалы оңтайландырылады. Сәйкесінше, әкімшілік кедергілер жойылады. Мәселен, жолға шыққан кеме иесі есептік жылдың 1 сәуіріне дейін ескерту жасап, кедергісіз жүзе береді. Ертіске Қытай тарапынан да қызығушылық бар. Олар мұнай өнімдерін тасымалдауға ниетті. Мәселе екіжақты қаралып жатыр.
 
 
Еліміз бойынша жалғыз кеме жөндеу зауыты Павлодарда. Кәсіпорын жұмысы инвестор келгелі қайта жанданып, жаңғырту жүргізілді. Бірнеше жылда 50 ірі кеме жөнделіп, өзенге шығарылды. Десе де, кәсіпорынның тамырына қан жүгірту үшін қолдау керек. Тиімді жобаны жүзеге асыруға, әрине, көлік құралдары қажет. Су көліктерінің дені – Кеңес заманында салынғандар. Көбі пайдалануға жарамсыз болып қалған.
 
Қасым Тілепов, ҚР Инвестициялар және даму министрлігінің басқарма басшысы:
– Көлік иелерінің қаражатын үнемдеу үшін кеме шаруашылығын жаңартудың әлемдік тәжірибесін қарастырып жатырмыз. Яғни, тозған кеменің бөлшектерін біртіндеп жаңарту. Сәйкесінше, шығын 2-3 есе азайып, Ертіс өзеніндегі флотты жандандырады.
 
Айта кетейік, былтыр Ертіс арқылы Павлодарға Оңтүстік Кореядан Солтүстік су жолы арқылы алғаш рет бағалы жүк тасымалданды. Жергілікті мұнай-химия зауытының тапсырысымен жоғары технологиялы реакторлар теңіз асып, Каменский мүйісінен өзен баржаларына тиелді. Бұл өзеннің әлеуетін паш ететін жалғыз мысал емес. Ортақ бағдарлама жүзеге асырылса, қатынас  өркендей бермек.
 
Авторлары: Ақмарал Есімханова және Марат Игіліков 

Сондай-ақ...